مقدمه و طرح مسئله

امروزه تولید سلاح و تجهیزات نظامی مدرن به منبع درآمد ویژه ای برای کشورهای پیشرفته دنیا تبدیل شده است. حجم فروش سلاحهای در جهان از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ نسبت به سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲، ۱۰ درصد افزایش داشته است. ۵ کشور صادرکننده بزرگ سلاح در دنیا از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ آمریکا، روسیه، فرانسه، آلمان، و چین بودند که ۷۴ درصد کل صادرات سلاح را به خود اختصاص دادند. ایالات متحده آمریکا، اولین صادرکننده سلاح بین سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ لقب گرفته است. سهم کل صادرات این کشور طی دو دوره فوق از ۳۰ درصد به ۳۴ درصد افزایش یافت. ۴۹ درصد صادرات سلاح آمریکا در بین سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ به کشورهای خاورمیانه، ۳۳ درصد به آسیا و اقیانوسیه، ۱۱ درصد به اروپا، ۸/۴ درصد به آمریکا، و ۲/۲ درصد به آفریقا بود. عربستان سعودی بیشترین خرید یعنی ۱۸ درصد از صادرات آمریکا را در بین سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ به خود اختصاص داده است. روسیه دومین صادرکننده سلاح جهان، از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ بود این کشور صادرات خود را به ۴۷ کشور مختلف دنیا ارسال کرده است.

۵۸ درصد صادرات روسیه به سه کشور هند، چین و ویتنام به ترتیب ۳۵، ۱۲ و ۱۰ درصد بود. در سطح منطقه، ۶۶ درصد صادرات روسیه به آسیا و اقیانوسیه، ۱۳ درصد به آفریقا، ۱۱ درصد به خاورمیانه، ۲/۶ درصد اروپا و ۲/۴ درصد به آمریکا اختصاص داشت. فرانسه سومین صادرکننده سلاح، که میزان صادرات آن بین سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷، ۲۷ درصد بود به طوری که ۴۲ درصد کل صادرات فرانسه به کشورهای خاورمیانه، ۳۱ درصد به آسیا و اقیانوسیه، ۱۰ درصد به کشورهای اروپایی، ۱/۹ درصد به آمریکا و ۵/۷ درصد به آفریقا بود. فرانسه به ۸۱ کشور جهان سلاح صادر کرده است که مصر با ۲۵ درصد در صدر این کشورها قرار دارد. آلمان، در بین سالهای ۲۰۱۳تا ۲۰۱۷، ۲۹ درصد از کل صادرات خود را به کشورهای اروپایی، ۲۴ درصد به آسیا و اقیانوسیه، ۱۳ درصد به آمریکا و ۴/۸ درصد به آفریقا. چین، چهارمین صادرکننده سلاح است که در بین سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷، ۳۸ درصد افزایش صادرات سلاح داشته است. آسیا و اقیانوسیه ۷۲ درصد، آفریقا ۲۱ درصد، آمریکا ۹/۴ درصد و خاورمیانه ۲ درصد از صادرات سلاح چین به این مناطق بوده است. چین به ۴۸ کشور در سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ سلاح صادر کرد که پاکستان با ۳۵ درصد بیشترین سلاح را از چین خریداری کرده است.

در مقابل ۵ کشور واردکننده اصلی سلاح هند، عربستان سعودی، مصر، امارات متحده عربی و چین بودند که ۳۵ درصد کل صادرات سلاح به سوی این کشورهای سرازیر شده است. منطقه آسیا و اقیانوسیه از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ تقریبا ۴۲ درصد، خاورمیانه ۳۲ درصد، اروپا ۱۱ درصد، آفریقا ۲/۷ درصد و آمریکا ۱/۷ درصد از کل واردات سلاح را به خود اختصاص دادند. با این وجود از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۷ در خاورمیانه، آسیا و اقیانوسه با افزایش خرید سلاح و در آمریکا، آفریقا، اروپا با کاهش خرید سلاح رو به رو بوده ایم. که دلیل اصلی آن را وقوع جنگ و درگیرهای متعدد و گوناگون در این مناطق بوده است.

تحلیل

طی سالهای اخیر تولید سلاح و تجهیزات نظامی از سوی کشورهای پیشرفته ماهیت خاصی به خود گرفته است هر چند در گذشته ورود مستقیم به جنگ و دست برتر داشتن در جنگهای مستقیم عامل اصلی برای تمرکز کشورهای پیشرفته در تولید سلاح محسوب میشد اما امروزه استراتژی این کشورها تغییر کرده است به طوری که از ورود مستقیم به جنگ خودداری میکنند و به نوعی از این ابزارها برای قدرت بازدارندگی استفاده میکنند و از طرفی نیز از فروش آنها درآمدهای وافری کسب میکنند که در زمینه اقتصادی کمک شایانی به آنها میکند.
آمریکا در حمله مستقیم به افغانستان و عراق خسارتهای مالی و انسانی (کشته شدن نظامیان) زیادی متحمل شد که همین مسئله سبب تغییر استراتژی این کشور از ورود مستقیم به جنگهای منطقه ای شد و در حوادث و درگیرهای بعد از جنگ عراق -برای نمونه جنبشهای بیداری اسلامی در کشورهای عربی و ناآرامیها عراق و سوریه- بیشتر به صورت کشور در سایه بود یعنی بیشتر به طور غیرمستقیم و با فروش سلاح به طرفین درگیر هم به درآمدهای مالی هنگفتی رسید و هم به حمایت از همپیمانان خود پرداخت. با این اوصاف میتوان بیان کرد آمریکا با چند هدف مختلف دست به فروش سلاح و سرمایه گذاری در این زمینه و صادرات آن به منطقه خاورمیانه زده است از جمله آنها:

  1. کسب درآمدهای هنگفت از طریق فروش سلاح و تزریق این پولها به اقتصاد خود؛
  2. ایجاد ناآرامی و بی ثباتی در منطقه خاورمیانه و ترغیب کشورها به خرید سلاح؛
  3. تلاش برای واگرایی بیشتر بین کشورهای منطقه و ممانعت از استقلال و خودکفایی آنها در زمینه های مختلف؛
  4. آزمایش برخی از سلاحهای خود در جنگهای منطقهای و زهره چشم نشان دادن به رقبای خود؛
  5. خرید نفت ارزان از کشورهای عربی و در مقابل وعده حمایت از آنها در برابر دشمنان منطقه ایشان